De almanak, een eeuwenoud begrip
De almanak is al eeuwenlang een geliefd drukwerkje. Aan het eind van het jaar prijkt het handzame boekje dan ook nog steeds op menig toonbank. Het kleine, praktische boekje is een begrip in Nederland, ondanks zijn twijfelachtige reputatie. Dat de almanak niet meer is weg te denken bewijst wel de Deventer Almanak; deze verschijnt na een afwezigheid van 26 jaar weer jaarlijks en wint ieder jaar aan populariteit.
Een eeuwenoude tijdrekening
Het woord ‘almanak’ heeft van oudsher de betekenis tijdtelling of tijdrekening.
Rond de tweede helft van de dertiende eeuw is het begrip ‘almanach’ door de
Arabieren in Europa geïntroduceerd. Op dat moment had het de betekenis van
een astronomische tabel, waarin de bewegingen van zon en maan schematisch
waren weergegeven. Deze tabel was bedoeld om de kalender vast te stellen. In de
loop van de middeleeuwen heeft het begrip aan betekenis gewonnen. Het werd een
drukwerkje dat als vaste basis een kalender had, met daarnaast aanvullende teksten
van informatieve aard, al dan niet moraliserend of puur voor het vermaak. Vandaag
de dag is dit nog steeds van toepassing op de Deventer Almanak. Veel jaarboeken
krijgen tegenwoordig ook ‘almanak’ in de titel mee, zonder dat een kalender of
voorspellingen onderdeel uitmaken van de inhoud. Dit betekent dat de betekenis
‘almanak’ nog steeds in ontwikkeling is.
Van prognosticatie naar almanak
Het begrip ‘almanak’ is te vergelijken met het begrip ‘prognosticatie’. Prognosticaties
kunnen gezien worden als de voorlopers van de almanak; hierin werd de
toekomst voorspeld voor één jaar of langer, gebaseerd op astrologische berekeningen.
Vooral na de uitvinding van de boekdrukkunst werden deze jaarvoorspellingen
zeer populair. De prognosticaties verschenen als zelfstandig drukwerk, maar ook als
vaste bijlage of integraal onderdeel van de almanak. De laatste twee vormen kwamen
in de loop van de zeventiende eeuw steeds vaker voor en hebben uiteindelijk
aan terrein gewonnen.
Twijfelachtige reputatie
De wijze waarop het woord almanak vroeger in spreekwoorden, gezegden en
literaire teksten is gebruikt, geeft een treffend beeld van de functie en de reputatie
van dit boekje. De weinig vleiende gezegden ‘De almanak en de courant brengen de
leugens in het land’ en ‘almanak leugenzak’ hebben betrekking op de astrologische
voorspellingen. De twijfelachtige reputatie dankt de almanak niet in de laatste
plaats aan de weersvoorspellingen. Astrologen werden jaar in jaar uit aangesproken
op hun meteorologische missers. Zij konden echter vrijwel altijd hun toevlucht
nemen tot een moeilijk aan te vechten argument (en gezegde): ‘de geleerden maken
de almanak, maar God maakt het weer’. De voorspellingen bestreken in de zeventiende
eeuw een veel breder terrein dan tegenwoordig. Naast het weer waagde men
zich ook op terreinen als oorlog en vrede, dood en ziekte en handel en landbouw.
Onooglijk, maar praktisch
De informatie die vandaag de dag wordt aangeboden in onder meer telefoongidsen,
kalenders en adresboeken, werd eeuwenlang samengebracht in de almanak. De vaak
onooglijke boekjes waren in eerste instantie een praktische jaarkalender. In de zestiende
eeuw groeide de almanak uit tot een rijk aangeklede jaarkalender, inclusief
astronomische waarnemingen, medische instructies, astrologische voorspellingen,
kronieken, amuserende teksten en praktische gegevens.
In de oude almanakken werden astro-medische instructies opgenomen. Er stond bijvoorbeeld aangegeven op welk tijdstip bepaalde medische ingrepen het beste konden worden uitgevoerd of juist moesten worden vermeden. Als handig hulpmiddel stond achter in de almanak een afbeelding van een aderlaat- of zodiakman. Daarop was te zien welk deel van het lichaam correspondeerde met één van de twaalf tekens van de dierenriem. In het kalendergedeelte stond bij elke dag het symbool van een zodiakteken en een getal. Dit hield in dat als op die dag de maan een bepaald aantal graden in dat teken van de dierenriem stond, men het corresponderende lichaamsdeel niet mocht aderlaten.
Grote In de Deventer Almanak is voor het eerst een dienstregeling voor wagens, beurtveren en trekschuiten opgenomen in de editie voor 1690. Nauw verwant aan deze transportinformatie waren de watergetijden. De watergetijden waren al vanaf de zestiende eeuw een vast onderdeel van de Deventer Almanak. De informatie had betrekking op havenplaatsen en wateren in zowel de noordelijke als de zuidelijke Nederlanden en soms Duitsland. Het accent lag echter op de getijden in het eigen gewest. Ook de dienstregelingen en tarieven van postboden werden lange tijd in de almanak opgenomen. In de ‘Deventer Schrijf-calender ofte Almanach’ is de dienstregeling van de postbode op een wel heel originele manier opgenomen:
‘Van Deventer op Amsterdam, reist alle dingsdag
en vrijdag voormiddagh een Bode na Amsterdam,
en van Amsterdam na Deventer, op dezelve dagen,
savonts met het sluiten der Boom. Te Deventer, kan
men ‘s sondags en ‘s woensdags met de Post, die op
deselve dagen smorgens te 8 uren afrijd, Brieven na
verscheide gewesten bestellen. Van Deventer reist
alle saturd(agen) een Bode op Kleefslant.’
De almanak was in de zeventiende eeuw één van de meest wijdverspreide vormen van Europees drukwerk. De Deventer Almanak had echter in de zestiende eeuw al een verspreidingsgebied dat zich van Oost- en Midden-Nederland tot in het westen van de republiek en een belangrijk deel van de Duitse landen uitstrekte. In die tijd werden in Groningen en Friesland waarschijnlijk nog geen almanakken gedrukt. Voor de Deventer almanakmakers waren de noordelijke gewesten toen dus een belangrijk afzetgebied. De Deventer Almanak werd geleverd aan stadsbesturen en instellingen in steden in Friesland, Groningen, Overijssel, Gelderland, Twente en Utrecht, maar de almanak bereikte ook Holland. Gezien het fijnmazige distributienetwerk dat zich in de eeuw daarna in de Noordelijke Nederlanden ontwikkelde, kan worden aangenomen dat vrijwel elke stad, maar ook vele dorpen en boerderijen jaarlijks van almanakken werden voorzien. Marskramers vervulden daarin een belangrijke rol. In veel steden gingen rond oud en nieuw boden, gildenknechten, tamboers, jongens en soldaten met pas uitgekomen almanakken van deur tot deur om een paar stuivers bij te verdienen. Het is met name dit gebruik van ‘nieuwjaarsgiften’ geweest, dat in de stad tot een zeer hoge verspreidingsgraad van de almanak heeft geleid.
Niet alleen in Nederland, maar ook in het buitenland had de Deventer Almanak een grote reputatie. De almanak kende een afzet in het zuiden, oosten en midden van Duitsland. Maar ook in Londen verscheen het vertaalde werk van de Deventer Almanakberekenaar Rodolphus Grapheus onder de titel ‘Praedictio Astrologica. The Great and Wonderfull Prognostication’.
Jaargang onbekendDe Deventer Almanak wordt al eeuwen uitgegeven. Wanneer de eerste almanak precies is verschenen valt echter niet meer te achterhalen. Wel is bekend dat in 1480 een zogenaamde prognosticatie verscheen van de Deventer drukker Richard Paffraet. De oudste Deventer Almanak die bewaard is gebleven dateert uit 1595 en was voor het jaar 1596. Deze is gevonden op Nova Zembla en behoorde tot de scheepsuitrusting van ontdekkingsreiziger Willem Barentsz. De almanak is sinds die tijd ieder jaar verschenen, totdat de uitgave in 1982 tijdelijk stopte. Vanaf 2009 verschijnt de Deventer Almanak weer jaarlijks. Een editienummer wordt echter niet aan de almanak toegekend; deze zou gebaseerd zijn op aannames. Maar volgen we de traditie van de almanak in zijn ‘aannames en voorspellingen’, dan betekent het dat, gerekend vanaf 1596, dit de 390e editie van de Deventer Almanak is. Wordt er gerekend vanaf 1480, dan zal de editie van 2012 de 507e editie zijn die is uitgegeven. Ook na al deze eeuwen is de Deventer Almanak nog steeds een populair boekje met een kalender en informatieve en vermakelijke teksten, uiteraard geheel aangepast aan deze tijd. Het uiterlijk van het boekje is daarbij niet vergeten; onooglijk kan het gelukkig niet meer worden genoemd.
‘De almanak en de courant,
brengen leugens in het land’
